Мугудайская модельная библиотека

Олоҥхоһут, норуот ырыаһыта

Пелагея Михайловна Терютина – Ырыа Ымыычаан

1880-1970 сс.

Умнаһыт бааһынай

(Ф5, О3. Ед.хр366. инв№62, дело №51)
(Биир уоллаах умнаһыт бааһынай баар үһү)

Арай биирдэ ыраахтааҕы кэргэнэ суох эбит уонна биир балтылааҕын дьиэлээри мунньах тэрийэр үһү диэн сурах иһиллэр. Ону биир сымыйанан эппит киһи кэргэн ылар үһү диэн этэллэр. Уонна дьэ мунньах буолар. Онно биир да киһи сымыйанан этэн көртөр да биир да киһи сымыйанан этэҕит диэбэтэх онон ким да кэргэн ылбатах. Ону истэн били умнаһыт бааһынай уола ыраахтааҕыга тахсар. Ону ыраахтааҕы «эн тоҕо кэллиҥ?» диир. Онуоха уол «улэбин кэпсии» диир, онуоха ыраахтааҕы «дьэ этэ эрэ улэҕи» диир. Онуоха «мин биир күҥҥэ 105 тэһээтинэни охсобун, мунньабын уонна кээһэбин» диир. Онуоха «тутуу киһи буоллаҕын дии, ону үлэлиэн суоҕа дуо» диир ыраахтааҕы. Онуоха «мин биир күҥҥэ 201 гаа сири бурдугу биир күн ыһабын быһабын уонна астыыбын, тардабын, лэппиэскэлээн бэлэм гынабын. Онуоха ыраахтааҕы «ама гыныан суоҕа дуу тутуу киһи буоллаҕын” диир, онуоха эмиэ этэр “дьэ мин биирдэ өрүс сүүрүгүн утары баран иһэн эрдиибин төлө тутан эрэй бөҕөнү көрдүм, дьэ ол гынан баран оҥочом өрүс сүүрүгүн утары баран иһэр” диир. Онуоха ыраахтааҕы этэр «ама барыа суоҕа дуу байҕал аҥарыттан тардар буоллаҕа». Онуоха эмиэ этэр «мин ол гынан баран байҕалга кэлэн хааллым, өрүһүм онтон уутун ылар эбит, онно укураат байҕал кытыытыгар оҥочом иҥнэн хаалла, онно уҥуор уот кыыма көһүннэ, мин онно тахсыахпын баҕарабын. Онно мин хайдах тахсары сүбэлэтэ сатыыбын, ону дьэ мин арай кулгаахпыттан ылан баран эпчиргэлэнним. Онно мин бэйэбин — бэйэм эспиппин онон дьэ мин кулгаахпыттан үөһээ тардан баран бырахпытым дьэ бардым ээт доҕоор укураат уон былас бурдук соломотун салаттыы сыттым. Салаатым-салаатым арай онтум биир да кэлбэт да барбат да буолан хаалла ону тардыалаан көөртүм долуойун хамнаабат онон хата мин эгэнэлээн тахсан истим, таҕыстым-таҕыстым да бүппэт. Арай биирдэ хайаҕас курдук гынан бурдугум соломото тахсан барбыт онон мин эмиэ тахсан истим» диир. Онуоха ыраахтааҕы этэр түбэскэлэ буоллаҕа дии тахсыан суоҕа дуо, оннооҕор иннэни кэккэлэттэххэ ыраатар бурдук соломото диэн бүтүн бэриэпкэ буоллаҕа дии, ол быһыытынан таҕыстаҕа дии». Онтон уол ону истэн олорор уонна этэр «дьэ мин онно үөһээ арайаарыгар таҕыстым ээ» диир. Онно ыраахтааҕы этэр «ама кирилиэс устун тахсыан суоҕа дуо», онтон уол этэр «дьэ онно Курустуос таҥара баҕайы итирэн хаалбыт бэргэһэтин тиэрэ кэппит дьэ тэлиэс былаас хаама сылдьар ээ, дьэ киһи бөҕө Курустуостарын дьэ көртүм, онно мин дьэ сүүрэн истим ээ, үөһээ дойду сирэ ырааҕа да дьикти эбит. Онон сүүрэн элээрэн истим ээ, дьэ мин арай былыргы эһэбэр тиийдим, онно дьэ сүүс ыттаах, сүүс бырааннаах, сүүс сүөһүлээх дьэ килэйэн халыйан олорор эбит». Онно ыраахтааҕы этэр: «Онон кини айыыта суох буоллаҕа дии ол иһин үөһээ арайга тахсан олорор буоллаҕа дии. Онно мин үс хонон баран эмиэ бардым, онно эмиэ биир ыалга тиийдим».
       «Ол арай эн аҕан баҕайы эбит сүүс ыттаах, сүүс бөрөлөөх, сүүс барааннаах, сүүс оҕустаах, сүүс суөһүлээх дьэ киһи бөҕө олорор. Ону мин дьиэтин таһыгар барааннары сырсан оонньуу сырыттым, онно мин үчүгэй сиринэн аахсабын үөһэ арайы, онтум син айыылаах да киһи олорор эбит». Онуоха «ол кимнээҕий» диир. «Айыылаах — онуоха мин аҕам туох айыылааҕый» — диэн ыйытар ыраахтааҕы. Ону уол «мин эһэм биир күн кини айатын балыйан ылта дииллэр этэ». Ону ким этэр этэй? Уол ону этэр «эн аҕаҥ онуоха ыраахтааҕы оннуга буолуо билбэппин мин. Дьэ онно мин эн эһэҕэр киирдим дьиэтигэр, дьиэтэ да дьиэ бөҕөлөөх, түөрэ тарахаан дьиэтин истиэнэтигэр быт-былакы өрө-таҥнары сырсан сылдьаллара сүрэ бэрт, дьэ уонна бэйэтин көрдүм ээ, икки дьабадьытынан быта өрө-таҥнары сүүрэ олорор уонна бытыга буоллаҕына үллэҥниир быт-былакы». Онуоха ыраахтааҕы: «Суох… Ханна баар бытай былахытай». Онуоха уол «буот кэргэн бэлэм» диир уонна ыраахтааҕы чыынын хоруонатын биэрэр, барытын бэргэһэлээн биэрэр. Онон умнаһыт бааһынай уола ыраахтааҕы буолан олорор үһү.

Үс уоллаах Үрүҥ ыраахтааҕы

(Ф5, О3. Ед.хр.367 инв №497)

        Арай үс уол оноҕоһунан ытыалаһа сылдьыбыттара. Улахан уол оноҕоһо аҕабыт ураһатын үүтүнэн түһэр, орто уол гиэнэ атыыһыт ураһатынан түһэр, оттон оччугуй эрэйдээх уол гиэнэ, көрдүү сатаан эрэйи көрбүтүн кэннэ, байҕал кытыытыгар күтүрдээх баҕайы баҕа кууһан баран сытар эбит. Ону хайдах да гынан илгиэлии сатаан куоттарбыт. Икки уол уолбут баҕа ойохтоох дии-дии дэлби күлүү гыналлар эбит. Онон дьэ баҕа ойохтонон баран олорор. Онтон уол аҕатыгар барар онуоха аҕалара этэр: дьэ кийииттэрим манан сонно тиктиннэр диэн танас биэртэлиир. Икки уол ойохторо баҕа ойох хайдах тигиэй диэн күлүү гыналлар. Онтон уол эрэйдээх дьиэтигэр барар. Манан сонно тигэн ыытар үһүгүн, тойонун инньэ диэтэ диэт остуолга сар гына быраҕар. Онтон утуйан хаалар. Түүн били кийииттэр кэлэн көрдөхтөрүнэ баҕа илдьи кырыйа-кырыйа түннүгүнэн быраҕар, онтута баһаар тигиитин курдук буолан тахсар. Ону көрөн били дьахталлар эмиэ илдьи кырыйа-кырыйа түннүгүнэн быраҕаллар. Онтулара хантан таҥас буолуо баарай. Сарсыарда туран аттаран тигэн илдьэллэр. Ыраахтааҕы били икки кийиитин киэнин пахайыын да хамначчыттар таҥналлар эрэ таҥныбаттар эрэ диэн олох сирэр, били баҕа тикпитэ буоллаҕына ыраахтааҕыга сөрү-сөп буолар. Онтон ас астаатын диэн бурдук биэрэр. Ону эмиэ баҕа ойох силлии-силлии күлгэ буккуйар, онтуота арааһынай ас буолан тахсар, ону көрөн эмиэ атын кийииттэр ол курдук гыналлар да ханныга кэлиэй хап-хара ас буолан тахсар. Ону ыраахтааҕыга илпиттэрэ баҕа ойох гиэнэ ханныктааҕар да ордук буолан тахсар. Аны үс кийиитин сассыарда күн тахсыыта кэллиннэр диир. Ону оччукуй уол ойоҕор кэлэн этэр сарсын ыраахтааҕыгар барар үһүгүн диир. Ону сарсыарда эн урут бараар мин эн кэннигиттэн барыам, дьоҕус соҕус этиҥ ньирилиэ, ону бу тугуй диэхтэрэ ону эн мин ойоҕум суунаары суунар тааһын ылар тыаһа диэр онтон улаханнык этиэҕэ оччоҕо мин ойоҕум суунан бутэн суунар тааһын быраҕар тыаһа диэр. Онтон сүр сүрдээхтик этиэҕэ. Онуоха мин ойоҕум икки хара баара аты көлүнэн дьэ иһэр диэр. Онтон уол баран ойоҕо эппитин курдук этэр. Онуоха били уол эрэйдээҕи күлүү гыналлар. Уолбут сүрдээх да ойохтоох эбит доҕоор дии-дии айахтарын муҥунан күлүү гыналлар. Онтон дьэ дьахтар кэлэр сүрдээх үчүгэй дьахтар буолар, дьэ сыа сыбаайба бөҕө буолар били дьахтар сиэтим дии-дии сиэҕин үүтүнэн угар, аһаатым дии-дии уолугунан угар. Ону үтүктэн били дьахталлар оҕордук кыннахпыт дииллэр. Буһан өлөөру ону ыраахтааҕы этэр баҕайылар да сүрдэриэн диэн сөҕөр. Онтон уол урут диэтигэр сүүрэн хаалар. Ол кэлэн ойоҕун баҕатын тириитин уокка быраҕар. Дьахтар кэлэн айдаарар, сору-муҥу көрөр, бараары иҥин гынар. Ону уол эрэйдээх ааттаһан, уруккун курдук сырыт  сөп дуо диэн, эгэй кэриэһин этэн, ааттаһан ыалтан ордук ыал буолан олороллоро үһү.

Будьурууҥка

(Ф5, О6. Ед.хр. 13.инв№1184 Запись Борисова Г.С. 25.03.1947)
12 үйэ саҕана саха олоҕуттан кэпсээн

Билиҥҥитэ Чурапчы оройуона Болтоҥо наслега. Болтоҥо төрдө аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык олорбута эбитэ үһү. Кини ойоҕо аҕыстар, баайа-дуола сүрдээх. Аҕыс уон аҕыс атыыр үөрдээх. Бу Аҕаайык аҕыс уон хамначчыты тутан ханнык да баайдартан сүөһүлэрин бэйэтэ таптыырынан тутан, үүртэрэн ылар хайтахтаах. Бу сүөһүнү былдьаан ылбытын иһин ханнык да баайдар иэстэспэт, үҥсүбэт эбиттэр. Оччотооҕу времяҕа Саха сирэ Иркутскайга бас бэринэр, тойонунан казак баһылыктаах олорбута. Бу Аҕаайык суоһуттан суодалыттан хамначчыта элбэҕиттэн куттананнар да ким да утары көрбөт. Бу Аҕаайыкка чугас ыал олорбут Будьурууҥка диэн оҕонньор эмээхсининиин иккиэн кырдьаҕастар. Оҕолоро суох
сылгылыын ынахтыын түөрт уонча сүөһүлээхтэр. Бу оҕонньордоох эмээхин ыаллара оҕолор Аҕаайыктан куттанар этилэр. Биһиги сүөһүбүтүн хаһан эмэ хамначчыттарын ыытан үүрдэрэн ылар — диэн. Оҕобут эмиэ суох сүөһүбүтүн ыллаҕына өлөбүт, ыал аатыттан эстэбит — диэн куттанар-куттаныылара оннуга үһү. Арай саас буолбут биир түөртээх кытыт биэ хоруотуур. Будьурууҥка сылгыларын көрө сырыттаҕына кытыт биэ төрөөбүт, ол гынан баран кулуна олус куһаҕан көрүҥнээх. Оҕонньор көрөн баран куттаммыт. Хаһан да маннык кулуну көрбөтөх, кулгааҕынан да истибэт эбит. Ол курдук кулун дьүһүнэ: көгөччөр, хараҕа сэлиэнэй айаҕын саҕа, кулгааҕа олус улахан, дары-даллаҕар. Баһа бэйэтинээҕэр эрэ аччыкый, атаҕа бэрбээкэйинэн үктэнэ сылдьар кулун буолла. Ол гынан баран хаамар. Бу кулун ат эбит. Оҕонньор бу мин сүөһүм-аһым эстэригэр диэн олус санаарҕаан дьиэтигэр кэлбит. Оҕонньор дьиэтигэр кэлбитигэр эмээхсин: Хайа
оҕонньоор, биэбит төрөөбүт дуо — диэн ыйыта тоһуйар. Онуоха оҕонньор кыыһырбыттыы дуу, сөхпүттүү дуу, эбэтэр абааһы көрбүттүү дуу кытыт баҕадьы төрөөбүт буолан баран, биһиги оҕобут игин суох, сүөһүбүт төннөн төрүүр буоллаҕа, оттон төрөөбүт диир. Эмээхсин ол хайтаҕый? Туох төрөөбүтүн кэпсээ-ээт, — диэн көрдөһөрдүү дуу, эбэтэр истэ охсуон баҕарбыттыы ыйытар. Оҕонньор ыгылыйбыттыы – туох үчүгэйин истээри гынаҕын, кулунтан атын чиччик быһыылаах хараҕа ханчаҕар, айаҕын саҕа кулгааҕа сылгы кулгааҕыттан атын дары-даллаҕар, баһа быһаҕаһын саҕа, түөрт атаҕын туйаҕынан үктэммэт бэрбээкэйинэн үктэнэр, бэйэтэ ат быһыылаах табан да көрбөтүм дьулайаммын диир. Онуоха
эмээхсин оҕонньоругар этэр, хата оҕобут суох онон ааккын ааттатар төрөөтөҕө, үчүгэйдик тут диир кэнэҕэски ыччат кэпсээнигэр киирэр ат буолуо. Былыр кырдьаҕастар кэпсэтэллэрин истэр этим олус үчүгэй ат буолуо. Ол бэрбээкэйинэн үктэммитэ көнүө. Эн миэхэ аҕалан көрдөр — диэн оҕонньоруттан ааттаһардыы көрдөһөр. Оҕонньор аҕалан көрдөрүөм эбэтэр көрдөрүөм суоҕа диэн эппэтэх. Ол курдук хас да хонон баран оҕонньор сылгытын көрө баран-баран, дьэ көр-аҕалтаатым сылгылары. Эмээхсин кулуну көрөн баран этэр оҕонньоругар, үчүгэйдик тут! Кэнэҕэһин кэнэҕэс эн ааккын ааттатар сылгы буолуо диэн, ол кэннэ олус үөрэр. Бу кулун атаҕа көнөн син кулун кулун курдук буолан испит. Ити курдук түөртээх ат буолбут. Эмээхсин сылгы сиэлинэн үс үөс гына уһунтан уһун көнтөһү хатар. Ол гынан баран хааһакка уган ууран кэбиһэр. Арай саас дьиэ таһын ат туйаҕа хотор ириэһинэ буолан эрдэҕинэ оҕонньор сылгы аһата барбытын кэннэ, күнүс илин диэкиттэн икки эдэр киһи икки ыҥыыр аттаах киһи кэлэн аттарын сэргэҕэ баайан баран дьиэҕэ көтөн түһэн баран, Будьурууҥка ханна барда – диэн ыйыттылар эмээхсинтэн. Эмээхсин этэр, сылгы аһата баарта буолуо, ити кэнниттэн оҕонньорго тоҕо наада буоллугут диэн ыйытар. Ыалдьыттар улахан наадаҕа сылдьар курдук этэллэр, биһиги Аҕыс уон хамначчыттаах Аайык хамначчыттарабыт эһиги сылгыларгытын үүрэн ыла кэллибит — диэн буолар. Онуоха эмээхсин чэ буоллаҕа хайыахпытый үүрдэххит, — диэн баран буор боччуукка сүөгэй буһарар. Дьон бараары гыммыттарын аһаан барыҥ диэн эмээхсин ааттаспытын ылынаннар дьон тохтууллар. Эмээхсин сүөгэйин буһаран ыалдьыттарын күндүлүүр. Ыалдьыттар аһаан кэбиһэллэр. Онтон эмээхсин орон биллэригиттэн уһуун-уһун көнтөстөөх бас быата уонна
түнэ быа биэрэр баай хамначчыттарыгар — түөртээх соноҕос баар ону оҕонньорго тутан биэрин уонна сылгыны илтэххит диир. Бии ыалдьыттар сөбүлүүллэр. Онуоха оҕонньор ханна сылгы аһатар сирин ыйан биэрэр эмээхсин. Хамначчытар иккиэн бэрт дьоннор, бөҕө-таҕа дьон эбиттэр. Оҕонньорго тиийэннэр бии көнтөстөөх бас быатын биэрэлэр. Сылгылары үс мас үүт бүтэйгэ хаайан баран түөртээх аты тутаары соруналлар. Бүтэй маһын бараан-бараан баран бэрт нэһиилэ бас быата кэтэрдэн бүтэй баҕанатыгар баайаллар. Будьурууҥка аттаах сылдьар эбит. Ол ыҥыырын ылан айаас акка ыҥыырдыыллар. Оҕонньор ыҥыыры иннинэн да кэннинэн да барбат гына быанан кэлгийэр, көнтөһүттэн быһан ылан ыҥыырын холумар эбии ыга кэлгийэр. Ат бааллан туран эрэн мөхсөр да мөхсөр. Ити икки ардыгар киэһэ буолан барар. Оҕонньор соноҕоһу миинэн кэбиһэн баран дьонугар ыытын диир. Икки эдэр киһи аты ыытан биэртэригэр муҥ көтүүнэн ат арҕаа тыа диэки ыстана турар. Баай хамначчыттара сылгыларын үүрэн баран бэйэлэрин дойдуларыгар баран хаалаллар. Будьурууҥка сарсыҥҥытыгар нэһиилэ айаас атын дьиэтин таһыгар аҕалан баайан баран эмээхсинигэр киирэр. Дьэ эмээхсиэн, ыал буолан олооппут уурайдаҕа, эһиннэхпит. Сылгыбытын аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык үүрдэрэн
ылла. Олоруох баар буолуо дуо, мин бардым. Кэриэспитин күөстэ күөстээ, — диэн буолар. Онтон сылгы атаҕын, сылгы иһин аҥаарын таһааран дэлби эттээн, буһара-буһара даҕаны уонна сиикэйдии да икки улахан xaahax туолуор диэри оҕонньордоох эмээхсин сим да сим буолаллар. Икки хааһаҕы толору симитэлээн баран хараҕалыы хам кэлгийтэлээн кэбиһэллэр. Ити курдук аһаан-сиэн баран оҕонньор атыгар хааһаҕын таһааран аҥарын ыҥырдар, ол кэннэ эмээхсинигэр өйөө — диэн этэр. Эмээхсин өйүүр оҕонньор биир хааһаҕын ыҥырдар. Ол гынан баран хараҕалаан кэбиһэр. Онтон быанан хайа да диэки барбат гына, хамсаабат гына дэлби кэлгийэн баран, эмээхсинин кытта оҕонньор бырастыылаһар. Аны
ыал буолан буттэхпит, Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык аны сүгүн олордуо суоҕа, бардым, диэн этэр эмээхсинигэр. Аты мииммитим кэннэ сэргэ күлүгүттэн хамсаабакка тураҥҥын быһаҕынан көнтөһү быһа баттаар, — диэн оҕонньор эмээхсинигэр этэр. Оҕонньор атын миинэн кэбиһэр. Ол гынан баран эмээхсинигэр, эн миигин ханна бааппын этээйэҕин, Аҕаайык туттаран ыллара хамначчыттарын ыытыаҕа, — диэн этэр. Ат көнтөһүн быһа баттаа, диэн оҕонньор этэрин кытта ат көнтөһүн быһа баттаан кэбиһэр эмээхсин. Ат муҥ көтүүнэн арҕаа тыа диэки субурус гынан хаалар. Эмээхсин
дьиэтигэр киирэрин кытта сотору буолан баран, икки аттаах киһи илин диэкиттэн муҥ сүүрдүүнэн ойутан кэлэн баран, дьиэҕэ көтөн түһэн баран, эмээхсинтэн оҕонньор ханна бааттын сурууллар. Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык хамначчыттарабыт диэн буолар. Эмээхсин бээһээ сылгы аһата баатта, онтон ыла кэлэ илик диир. Онтон бу сэргэ таһын туох хаста буора тахсыар дылы — диэн кыыһырбыттыы ыйыталлар. Онуоха эмээхсин, сылгылар кэлэ сылдьыбыттара, билбэтим диир. Кэлбит дьон тахсан баран хаалаллар Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык тиийэн оҕонньор суоҕун туһунан
кэпсииллэр. Аҕаайык кыыһырар, куораттаатаҕа, эккирэтэн тутан аҕалын, эйигин сүрэҕэлдьээн төннүбүтүнэн ааҕан бу икки киһини ас аһыырдарыттан аһары дэлби таһыттаран кэбиһэр. Ол гынан баран икки атынан бастакы дьаам ыалыгар киирэн аттаах оҕонньор бүгүн сырытта дуо — диэн ыйыталлар, ээ, сарсыарда күнүскү иннинэ аттан атын абааһы дуу, ат дуу аттаах олус элбэх ыҥырдыылаах киһи ааспыта диэн буолла. Оттон баай хамначчыттара иккис дьаамҥа тиийэн ыйыталлар. Күнүс күнүскү саҕана илин диэкиттэн биир туох да улахан ыҥыырдаах күн атыттан түргэн аттаах киһи ааспыта диэн буолар. Дьон үһүс дьаамҥа тиийэннэр ортотун саҕана ааспыта сүрдээх түргэн, ыҥырдыыта ат курдук элбэҕи ыҥыырдыбыт киһи диэн буолар. Дьон ситиэхпит суох диэн дьиэлэригер төннөллөр. Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык куоракка тиийэ эккирэтиэ этигит сүрэҕэлдьээн төннүбүтүнэн ааҕан бу дьону үнтү таһыттаран кэбиһэр уонна икки аттаах киһини куоракка тиийэ эккирэтиннэрэр. Икки аттаах киһи икки хонон куоракка тиийэн оҕонньордорун сураһаллар. Сорох билэр, сорох билбэт. Икки хонуктааҕыта биир ыҥыыр аттаах ыҥыырдыылаах оҕонньор Иркутскайдыыр айан суолун ыйдаран эрэрэ. Онон Иркутскайдаатаҕа буолуо — диэни истэн баран дьон төннөллөр, хамначчыттар тойонноругар Аҕыс уон хамначчыттаах тойонноругар туох буолтун барытын кэпсээн биэрэллэр. Аҕаайык хамначчыттарыгар Будьурууҥка эмээхсинин сүөһүлэрин-астарын көһөрөн аҕалан баран сылгытын тыыппакка, бэйэтин мөхпөккө-эппэккэ эрэ диэн буолар. Аҕаайык үҥсэ бардаҕа диэн саныыр. Будьурууҥка эмээхсинин сүөһүлэрин көһөрөн аҕалан баран сылгытын ынаҕын тыыппакка, бэйэтин мөхпөккө Аҕаайык бэйэтин кэргэттэрин курдук тутан үс сыл олорбуттарын кэннэ куораттан казак салдаата тахсан Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайыгы тараччы буруйдаах быһыытынан тутан киллэрэн хаайан кэбиһэллэр. Иркутскайтан казах тойоно кэлбит. Будьурууҥка оҕонньор кэлбит. Дьэ силиэстийэ буолар. Будьурууҥка сүөһүтүн тоҕо күүскүнэн үүрэн ыллын диэн дииллэр. Аҕаайык туран мин үүрэн ылбатаҕым оҕоннордоох эмээхсин кырдьаҕастар этилэр. Бэйэм чугас ыалым этэ, кинилэри көрөр харайар суоҕуттан үүрдэрэн ылбытым. Билигин сүөһүлэрэ томуйаҕы да тыыппакка турабын, — диэн эмээхсини туоһу биэрэр. Эмээхсини бэйэм ылан иитэ олоробун. Онтон эмээхсини куоракка киллэрэрэн ыйыталлар да сылгым оччо-оччо буолла, бэйэбин биирдэ да мөхпөтулэр диэн туоһу буолар.

   Казах суута Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайыгы буруйа суоҕунан ааҕан баран  оҕонньорго бары ылбыт сүөһүтүн төттөрү бэрдэрэргэ, эмээхсиннэри диэн быһаарар.

   Оҕонньор сүөһүтүн барытын ылбыта үһү. Оҕонньор Иркутскайга иппит атын бэрик биэртэ үһү, Иркутскай тойонугар казакка.

   Аҕыс уон хамначчыттаах Аҕаайык онтон ыла дьоннор сүөһүлэрин таптыырынан ылан үүрдэрэрин уураппыта үһү.

   Ааҕааччы товарищтар, баай баттыгаһыгар сөптөөх уураах тахсыбыта дуо?

Чурапчы оройуонун Сылан наслегын «Горькай» к-з члена 74
саастаах Терютина Пелагея Михайловна кэпсээниттэн суруйдум.
Чурапчы инвалид. дьиэтин бухгалтера Борисов Гаврил Семенович.
23.03.47

Төрөкөй

Былыр Боотуруунскай улуус Сылан нэһилиэгин илин Көлүмэс төрдө Төрөкөй диэн киһи төрөөн-үөскээн олорбута үһү. Кини төрөөбүт сирэ Чурапчыттан арҕаа билигин «Сайдыы» колхоз сирэ «Бүөчээни» диэн сайылык. Бу киһи тоҕус уоллаах эбитэ үһү. Баттаах сарын диэн туох идэлээҕэ биллибэт киһи, иккис уола Быһый Кыпчытаах диэн ааттаах кытыгырас киһи, үһүс уола Хатырыктаах Санньылыкы диэн ааттаах бөҕө киһи. «Көтөр Диэбэк» диэн сааһын тухары дьонуттан туспа олорбут кыыстааҕа үһү. Төрөкөй бэйэтэ тоҕус ойохтооҕо үһү. Тоҕус ураһа муҥунан муҥутаан олорбут эбит. Саллар сааһын тухары баай бөҕөтүн муспута үһү да, туохтан да ордороро, биир атыырдаах, биир атыыр оҕустаах, биир сүүрүк аттаах үһү. Маннык көрүлээн чугастааҕы дойдуга «бөө» диэн олордоҕуна биирдэ силлиэ-боллоо бөҕө буолбут. Бу күн Yөhээ дойду оҕуһа киирэн Төрөкөй оҕуһун кытта харсан нөҥүө күн тахсыыта кыайан оҕуһун муннугар иилэн тахсыбыта үһү. Атыырын кытта Yөhээ дойду атыыра киирэн охсуһан кыайтарбыта үһү. Төрөкөй атыыра кыайбыт бэлиэтин үс кырыылаах тимир чыллырыын кылы тииһигэр ытыран хаалбыта үһү. Ити кэнниттэн Төрөкөй сылгы сүөһүтэ муҥутаабыта, ынах сүөһүтэ бысьыбыта үһү.

Биир күн Быһый Кыпчытаах куолутунан айатын кэрийэн баран, уон икки куобаҕы сүгэн киирэн иһэн «Бүөчээни» илин тумулун таҥнары кылыйан түспүтэ үһү. (Түһэн иһэн биир өкөр хатыҥы ыстаммыта дииллэр, ол хатыҥа билигин да эмэхсийэн охтубута сытар). Сарсыҥҥытыгар киирэн иһэн көрбүтэ, Yөhээ дойду уола киирэн кылыытын аһары түһэн кэбиспит суолун. Онтон үс хонон баран Быһый Кыпчытаах атаҕынан иһэн ыалдьан өлөн хаалар. Сотору буолаат кыыһа иһит тигэ олорбут маллаах-матаҕатын олордон, иннэлээх сүүтүгүн илдьэ тумул үрдүгэр икки атаҕын суола эрэ кыраһаҕа олорон хаалбыта үһү. Төрөкөйгө ити оҕолоруттан ураты икки ойуун уоллааҕа үһү: Киргэн Сарын диэн, Кубурулла
Сэргэй. Бу икки ааттаах ойууттар. Төрөкөй бэйэтэ өлөрүгэр «Кырынаастыыр Мотуруона ойоҕун батыһан кэлэн кэрэх гыммыт диэн» диэн сиргэ, биир баараҕай тииккэ, батыйатын батары охсон баран, турбута турбутунан өлөн хаалбыта үһү. Ону батыйатын угун сүгэнэн кэрдэн ылан көмпүттэрэ үһү. Ол баараҕай тиитэ билигин да ол сиргэ сыгынньах тумул үрдүгэр турар. Оттон уҥуоҕун уот сиэн кэбиһэн ханна баара биллибэт.

Запись Терютина Михаила, 1946г.

Балтах Балтараах

   Наахара нэһилиэгин киһитэ Балтах Балтараах диэн киһи олорбута эбитэ үһү. Бу киһи сүүһүнэн ааҕар сылгылаах, сүүһүнэн ааҕыллар сүөһүлээх, тоҕус ойохтоох. Ыалга бэҕэһээ кийиит буолан кэлбит дьахталлары ньылбы сыгынньахтаан, бэйэтэ сыгынньахтанан атыыр буолара эбитэ үһү. Кини дьиэтин таһынан сылдьыбакка ааспыт киһини туттаран эмэһэтин кыаһаанынан кэйгэллиирэ үһү. Сүөһүнү тыыннаахтыы сүллэрэн баран хаамтаран көрөрө үһү. Бу киһи биир аар-саарга аатырбыт ыас хара аттааҕа үһү. Бу сылгыны көрөр, аһатар биир хамначчыт уоллааҕа үһү. Киниэхэ биирдэ атаһа Дьэлликтэй диэн Нам киһитэ ыалдьыттыы кэлбит. Аһаан-сиэн баран уолтан ыйытар:

– Тукаам, тойонун атын миэхэ көрдөрүөн дуо?

– Дьэ ким билэр, тойонум бука өлөрүө-сүтэриэ буолуо!

– Чэ уулатан баран таһааран сэргэҕэ баайаар, мин чугаһыы да сорунуом суоҕа, ыраахтан харахпын сымнатыам, — диир. – Уонна уолга кумааһынньыктаах бытархай харчыны куду анньар.

   Уол уулатан таһааран сэргэҕэ баайбытын Дьэлликтэй түннүгүнэн көрдөҕүнэ, атын сүөгэ үс сиринэн ала үһү. Онтон уолу батыһан тахсан этэр:

– Дьэ, нокоо тойоҥҥуттан Нам улууһугар мин ындыыһыттарбын кытта күрээ. Аты дьүһүннээн биэркин диэн киһи аатыттан аһарыа.

Уол сарсыныгар Дьэлликтэй дьонун кытта күрээн хаалар. Дьэлликтэй үс дойдуну кэрийэн ыас хара, сэттэ саастаах, үс сиринэн ала сүөктээх аты булан атаһыгар урукку иэһин ситиһэр санаанан ыалдьыттыы кэлэр. Ол кэлэн мин сүтэрбит аппын илдьэ сылдьаҕын, мин кинини түөрт сыллааҕыта сүтэрбитим, билигин аҕыс буолуо быраатын ити миинэ сылдьабын диэн турар.

– Хара ыт, эн миигиттэн ат балыйан ылаары сылдьаҕын, хата эн эриэн ынаҕын кэмэ суох, маҥан дьахтарын харыыта суох, кэлбит сиргэр бара тур! – диир.

– Дьэ суох, тойон убайым, сууттаах-сокуоннаах дьоммут, арай олор быһаараа инилэр, — диир сүр холкутук Дьэлликтэй.

Иккиэн аттарын көлүйэн улууска киирэллэр. Тиийэн улуус тойотторун, баайдарын ортотугар аттарын уулатан баран сэргэҕэ кэккэлэһиннэри баайан кэбиһэллэр. Тойоттор аттары көрөн баран хара аттар элбэх буолаллар дииллэр. Дьэлликтэй туран этэр:

– Дьэ тойотторуом, эһиги көрөн тураҕыт, бу убайым Балтараах аппын балыйан эрэр, бэйэлээх бэйэм оҕобун, көрүҥ ити сүөктэрэ биирин, үстүү сиринэн эриэннээх, биирдэрин гиэнэ биир сылынан аҕа буолан үөһээ алата биир илиинэн уһун, ону мээрэйдээн да көрүҥ, — диир.

Тойоттор онтон өйдөнөн Балтараах атын бэлиэни эппэтэҕэр олоҕуран аты Дьэлликтэйгэ ылан биэрэллэр. Онон Балтай Балтараах сааһын тухары киһиттэн атаҕастаммакка сылдьан баар эрэ атын Дьэлликтэйгэ былдьатан, үйэтин тухары «буруйум, сэмэм муҥур уһугар тиийэрэ дьэ кэллэҕэ» — диэн ытамньыйбыта үһү.